Czy kosy odlatują na zimę?

Część kosów faktycznie odlatuje na zimę, ale wiele osobników – zwłaszcza tych mieszkających w miastach – zostaje w Polsce i radzi sobie z mrozem przez cały sezon. To, czy konkretny kos poleci do cieplejszych krajów, zależy głównie od miejsca życia, dostępu do pokarmu i jego „rodzinnych” nawyków migracyjnych. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, kiedy kosy odlatują, a kiedy zostają i jak możesz im pomóc zimą w ogrodzie, przeczytaj ten poradnik.

Czy kosy odlatują na zimę?

Odpowiedź brzmi: kosa częściowo odlatują na zimę, a częściowo pozostają na miejscu. Ornitolodzy określają ten gatunek jako „częściowo osiadły i wędrowny” – w jednej populacji mogą być ptaki migrujące i takie, które nie podejmują dalekich podróży. Z Polski odylatują głównie ptaki lęgowe z lasów i terenów poza miastami, natomiast kosy miejskie dużo częściej zimują na miejscu, korzystając z łagodniejszego mikroklimatu i resztek pokarmu zostawianych przez ludzi.

Terminy wędrówek są stosunkowo regularne. Na przelotach widzi się je jesienią od października do listopada, kiedy część osobników kieruje się do Europy Zachodniej i Południowej. Powrót na lęgowiska następuje w marcu i kwietniu, co dobrze widać choćby nad Biebrzą, gdzie prowadzi się długotrwałe obserwacje tych ptaków. W efekcie w środku zimy możesz mieć w ogrodzie zarówno ptaki, które tu się urodziły, jak i gości z chłodniejszych regionów północno-wschodniej Europy.

Kos (Turdus merula) jest jednym z nielicznych drozdów, które w tej samej okolicy tworzą jednocześnie populacje osiadłe i migrujące – właśnie dlatego tak często wydaje nam się, że „jedne odlatują, inne nie”.

Dlaczego jedne kosy migrują, a inne zostają?

Badania prowadzone nad Biebrzą przez Uniwersytet w Białymstoku i zespół dra hab. Pawła Brzęka pokazują, jak złożone są decyzje migracyjne kosów. Naukowcy śledzą ptaki dzięki miniaturowym nadajnikom telemetrycznym o masie zaledwie 2–3 gramy, które pozwalają rejestrować ich przemieszczanie się w promieniu kilku kilometrów od stacji terenowej oraz momenty przylotu i odlotu. Tego typu sprzęt – koordynowany w międzynarodowych projektach przez Instytut Maxa Plancka – jest obecnie jednym z najważniejszych narzędzi, dzięki którym można porównać zachowanie kosów z różnych części Europy.

Wyniki pokazują, że północno‑wschodnie populacje odlatują częściej, bo zimą tracą dostęp do pokarmu na zamarzniętej, zamarzniętej i zaśnieżonej ziemi. Z kolei ptaki z Europy Zachodniej i Południowej w dużej mierze są osiadłe – łagodne zimy pozwalają im cały rok żerować w tych samych parkach i ogrodach. W Europie Środkowej (także w Polsce) sytuacja jest pośrednia: kosy leśne częściej migrują, a te „miejskie” coraz częściej zostają na miejscu.

Jak wpływa na to miasto?

Miasto stało się w ciągu ostatnich dwustu lat nowym środowiskiem dla kosa. Ten ptak, dawniej typowo leśny, przeniósł się do parków, ogrodów działkowych, cmentarzy i zielonych osiedli, gdzie zimą ma łagodniejszy mikroklimat, mniej śniegu na trawnikach i stały dostęp do pożywienia. Światła uliczne skracają realny czas ciemności, a śmietniki, karmniki czy owocujące krzewy dostarczają wystarczająco dużo energii, by przeżyć mroźne noce.

Ornitolodzy zwracają uwagę, że takie „miejskie” linie kosów zaczynają tworzyć quasi‑odrębne populacje – genetycznie i behawioralnie coraz bardziej przyzwyczajone do zimowania na miejscu. Jednocześnie na tej samej szerokości geograficznej wiejskie kosy z lasów i pól nadal odlatują na zimowiska do Francji, Hiszpanii czy Włoch, bo tam łatwiej im znaleźć pokarm na odkrytej, niezamarzniętej ziemi.

Jaką rolę odgrywa metabolizm i energia?

Międzynarodowe badania, których wyniki opublikowano w „Nature Ecology & Evolution”, pokazują jeszcze inny, zaskakujący wątek. Przed odlotem część kosów obniża na około trzy tygodnie tempo przemiany materii – spada temperatura ciała, a organizm intensywnie odkłada tłuszcz. Taki „post energetyczny” sprawia, że ptaki docierają na zimowiska z nadwyżką energii, której sama podróż nie wyczerpuje.

Nie oznacza to jednak, że zimowanie na południu jest tańsze energetycznie niż pozostanie na miejscu. Przeliczenia wykonane na podstawie danych telemetrycznych pokazały, że wydatki energetyczne ptaków na zimowisku wcale nie są niższe niż zimowanie w kraju. Sugeruje to, że migracja może być związana raczej z przewidywalnością pokarmu i warunkami lęgowymi, a nie tylko z prostym „oszczędzaniem energii”.

Jak kos wygląda i gdzie go spotkasz zimą?

Kos (Turdus merula) to średniej wielkości drozd o długości 25–27 cm, z dość długim, lekko zaokrąglonym ogonem i mocnymi nogami, które świetnie nadają się do biegania po ziemi. Samiec ma czarne, lśniące upierzenie, intensywnie żółty lub pomarańczowy dziób i wyraźną, żółtą obrączkę wokół oka – w warunkach miejskich to jeden z najłatwiej rozpoznawalnych ptaków. Samica jest ciemnobrązowa, z delikatnie nakrapianym brzuchem, co pozwala jej lepiej maskować się przy gnieździe.

Zimą spotkasz kosa przede wszystkim na ziemi: pod drzewami, przy żywopłotach, wokół kompostownika lub na nie odśnieżonych trawnikach. Ptaki podskakują, rozrzucają liście i ściółkę, nasłuchując ruchów dżdżownic czy owadów. W miastach często żerują na osiedlowych zieleńcach, w parkach i na cmentarzach – wszędzie tam, gdzie rosną krzewy jarzębiny, głogu, kaliny czy bzu czarnego z dobrze widocznymi owocami.

Jak odróżnić kosa od szpaka?

Sporo osób myli zimą kosa ze szpakiem, szczególnie gdy widzi ciemnego ptaka tylko przez chwilę. Jest kilka prostych cech, na które możesz zwrócić uwagę:

Jak kos radzi sobie zimą z brakiem owadów?

Latem dieta kosa opiera się przede wszystkim na bezkręgowcach – dżdżownicach, ślimakach, larwach i dorosłych owadach. Zimą taki pokarm staje się trudno dostępny, zwłaszcza przy zamarzniętej glebie i grubej pokrywie śniegu. Wtedy ptak stopniowo przechodzi na dietę owocową, korzystając z zasobów, jakie oferuje ogród, park czy zadrzewienia śródpolne.

Zimą kos chętnie zjada owoce rosnące i opadłe, między innymi: jarzębinę, głóg, bez czarny, dziką różę, ligustr, a w ogrodach także porzeczki, aronię, winogrona czy spady jabłek. W sytuacjach kryzysowych potrafi też zaglądać do karmników, ale preferuje pokarm podawany na ziemi lub na niskich platformach, a nie wiszące kule tłuszczowe, z których korzystają głównie sikory.

Zimą kos zmienia dietę z owadów na owoce – to właśnie ta elastyczność pokarmowa sprawia, że część populacji może skutecznie zimować w Polsce, nawet przy silnych mrozach.

Jaką rolę pełni kos w ogrodzie zimą?

W ogrodzie kos jest sprzymierzeńcem przez większą część roku. Zjada ogromne ilości larw, pędraków i ślimaków, które w przeciwnym razie niszczyłyby korzenie oraz liście roślin ozdobnych i warzyw. Zimą pomaga „sprzątać” owoce pozostawione na krzewach czy drzewach – dzięki temu mniej gniją one pod śniegiem, a ty masz większą szansę na ograniczenie rozwoju chorób grzybowych.

Dla właścicieli sadów problem pojawia się latem, kiedy dojrzewają wiśnie, czereśnie czy porzeczki. Wtedy ten sam ptak, który wiosną ratował rabaty przed inwazją szkodników, potrafi w kilka dni wyjeść znaczną część plonu. Warto wtedy równoważyć ochronę owoców i wsparcie dla ptaków, zamiast traktować kosa wyłącznie jako szkodnika.

Jak możesz pomóc kosom zimującym w Polsce?

Kosy w Polsce, w tym roku 2026, świetnie sobie radzą jako gatunek – są średnio liczne, a miejscami liczne jako ptaki lęgowe. Mimo to mroźna, śnieżna zima potrafi szybko ograniczyć dostęp do pokarmu. Jeżeli chcesz wesprzeć zimujące osobniki, najważniejsze jest mądre dokarmianie i tworzenie przyjaznego ogrodu. Jarosław Sułek, ornitolog, podkreśla, że dokarmianie powinno być ostatnią deską ratunku, stosowaną przy długotrwałych mrozach i grubym śniegu, a nie w każdą, łagodną zimę.

W trudnych warunkach możesz zaoferować kosom pokarm, który jest bezpieczny dla ich przewodu pokarmowego i dobrze wpisuje się w ich naturalne preferencje:

• suszona jarzębina, głóg, owoce bzu czarnego i dzikiej róży,
• połówki jabłek, gruszek czy moreli wyłożone na ziemi lub na niskiej platformie,
• owoce aronii, porzeczek, agrestu i borówek z własnych zapasów,
• mieszanki ziarna wysypane na ziemię lub płytką tacę, jeśli śnieg uniemożliwia żerowanie.

Czego unikać przy dokarmianiu?

Nie każdy pokarm, który wydaje się „smaczny”, jest bezpieczny. Świeże, soczyste owoce przy silnych mrozach mogą wychładzać organizm ptaka i prowadzić do problemów trawiennych. Zdecydowanie lepsze są susze i owoce lekko podsuszone, które nie zamarzają w twarde bryły. Niewskazane są też resztki kuchenne z solą, przyprawami, resztkami sosów – kos może je zjeść w desperacji, ale odbije się to na jego zdrowiu.

Warto również pamiętać, że jeśli zaczynasz intensywnie dokarmiać, ptaki szybko przyzwyczajają się do „pewnego stołu”. Nagle przerwanie podawania pokarmu w czasie silnego mrozu może być dla nich większym problemem niż brak dokarmiania od początku sezonu. Lepiej więc zacząć wsparcie dopiero wtedy, gdy widzisz, że śnieg długo się utrzymuje, a ptaki mają realny kłopot z dotarciem do naturalnych źródeł pożywienia.

Jak urządzić ogród przyjazny kosom?

Największą pomocą dla zimujących kosów jest ogród, w którym znajduje się naturalny pokarm. Jeśli sadzisz rośliny, które owocują długo po sezonie zbiorów, ptaki nie będą tak bardzo zależne od karmnika. Doskonale sprawdzą się: jarzębina, kalina, głóg, bez czarny, dereń jadalny, ligustr, a także odmiany jabłoni i grusz, z których część owoców możesz świadomie zostawić na drzewie.

Dobrym pomysłem jest też pozostawienie fragmentów ogrodu w „półdzikim” stanie – z grubszą warstwą liści, w której kryją się bezkręgowce, oraz z krzewami dającymi schronienie przed wiatrem. Kosy chętnie zakładają gniazda w gęstych krzewach, a zimą korzystają z nich jako noclegowni. Jeśli do tego zadbasz o płytkie poidełko z niezamarzającą wodą (np. z podgrzewaną misą), twój ogród stanie się ważnym przystankiem dla wielu ptaków zimujących w okolicy.

Kos w zimowym ogrodzie nie jest już rzadkością – to ptak, który dzięki elastycznej diecie, ciepłu miast i naszej świadomej pomocy coraz częściej decyduje się zostać z nami na cały rok.